Ўзбекистонда никотин паоучлари (снюс) ва электрон сигаретларга қўйилган тақиқ соғлиқни сақлаш сиёсатининг муҳим қисми сифатида жорий этилди. Қонунчиликка кўра, бундай маҳсулотларни ишлаб чиқариш, импорт қилиш ва реализация қилиш ман этилган. Бу чоралар, аввало, ёшлар орасида никотинга қарамликнинг олдини олиш, назоратсиз савдо ва сифатсиз маҳсулотлар тарқалишини чеклаш мақсадини кўзлайди.
Шу билан бирга, тақиқланган маҳсулотларнинг ноқонуний муомаласи хавфларни янада кучайтириши мумкин. Яширин савдо каналлари орқали олиб кирилаётган никотин паоучлари ва электрон қурилмалар таркиби ва сифати бўйича расмий назоратдан ўтмайди. Бу эса истеъмолчилар соғлиғи учун қўшимча хатарларни юзага келтиради — таркибида зарарли кимёвий моддалар ёки белгиланган меъёрлардан юқори никотин бўлиши эҳтимоли ортади.
Сўнгги йилларда божхона ва бошқа ваколатли органлар томонидан контрабанда ҳолатлари аниқланаётгани, айрим савдо нуқталарида тақиқланган маҳсулотлар “подприлавка”, яъни яширин тарзда сотилаётгани кузатилмоқда. Бундай ҳолатлар қонунчилик талаблари ижросини таъминлаш, ноқонуний айланмага қарши курашни кучайтириш зарурлигини кўрсатади.
Давлат органлари томонидан назорат рейдлари, божхона текширувлари ва маърифий кампаниялар орқали бундай савдони бартараф этиш чоралари кўрилмоқда. Шу билан бирга, мутахассислар тақиқланган маҳсулотларга бўлган талабни камайтириш, аҳолининг хабардорлигини ошириш ва ёшлар ўртасида профилактика ишларини кучайтириш муҳимлигини таъкидлайди.
Ўзбекистоннинг расмий позицияси — фуқаролар, айниқса вояга етмаганлар саломатлигини ҳимоя қилишни устувор вазифа сифатида кўришдир. Шу сабабли никотин маҳсулотлари бозорини тартибга солиш ва ноқонуний савдога қарши қатъий чоралар қўллаш сиёсати давом этмоқда.
Тақиқдан кейинги бозор: Ўзбекистонда никотинли пакетчалар ва электрон сигареталар нега “ер остига” тушди?
2023-йилда Ўзбекистонда никотин паоучлари ва электрон сигареталар тўлиқ тақиқлангани эълон қилинганда, асосий мақсад аниқ эди — ёшларни никотин қарамлигидан ҳимоя қилиш ва соғлом турмуш тарзини кучайтириш. Қонун қатъий ёзилди: импорт, ишлаб чиқариш, савдо, ҳатто почта орқали олиб кириш ҳам ман этилди.
Аммо икки йил ўтиб пайдо бўлган янги савол жамиятни ўйлантирмоқда: бозор йўқолдими ёки шунчаки яширин шаклга ўтдими?
Бугун божхона статистикаси, ижтимоий тармоқлардаги яширин савдо каналлари ва экспертлар фикри бу саволни яна кун тартибига олиб чиқмоқда.
Қонун нимани кўзлаган эди?
2023-йил 24-майда қабул қилинган Ўзбекистоннинг 844-сонли қонун алкогол ва тамаки маҳсулотлари тарқатилишини кескин чеклашга қаратилди. Унда никотинли ва никотинсиз суюқликлар, электрон сигареталар, никотин паоучлари ва никотин етказиб беришнинг электрон тизимларини ишлаб чиқариш, сақлаш, ташиш, сотиш ҳамда мамлакат ҳудудига олиб кириш тақиқланиши белгиланди.
Қонун фалсафаси содда эди:
— ёшлар саломатлигини ҳимоя қилиш;
— никотинга қарамликнинг олдини олиш;
— соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш.
Шунингдек, 21 ёшгача бўлган шахсларга бундай маҳсулотларни сотиш, уларни реклама қилиш ва жамоат жойларида истеъмол қилиш ҳам чеклов остига олинди.
Назарий жиҳатдан бу модел бозорни кескин қисқартириши керак эди.
Тақиқдан олдин ва кейин: статистика нимани кўрсатмоқда?
Божхона органлари маълумотларига кўра, 2022–2023 йилларда никотин паоучлари ноқонуний айланмаси бўйича бирорта ҳолат аниқланмаган.
Аммо тақиқ кучга кирганидан кейинги даврда вазият ўзгарган.
2024–2025 йилларда божхона томонидан:
— 129 та ноқонуний муомала ҳолати аниқланган;
— 32 466 дона никотин паоучи мусодара қилинган.
Бу рақамлар муҳим сигнал беради: талаб йўқолмаган, балки янги логистика каналлари пайдо бўлган бўлиши мумкин.
Масалан, 2025-йил 9-май куни Тошкент халқаро аэропортида Дубайдан учиб келган йўловчиларда ва маҳсулотни қабул қилиб олган шахснинг автомобилида жами 3680 дона никотин паоучи аниқланган. Уларнинг тахминий қиймати 257,6 миллион сўм деб баҳоланган.
Бундай ҳолатлар кичик партиялар орқали олиб кириш ва ички тақсимот тармоғи шаклланаётганини кўрсатади.
Янги хавф: яширин савдо ва ёшлар
Қонуннинг асосий мақсади — вояга етмаганларни ҳимоя қилиш эди.
Аммо норасмий савдо каналлари пайдо бўлиши билан назорат механизмлари ҳам заифлашади.
Бугун маҳсулотлар:
— мессенжерлар орқали аноним сотилиши;
— ҳужжат ва сертификатсиз тарқатилиши;
— ёшни текширишсиз етказиб берилиши мумкин.
Расмий савдо тизимида мавжуд бўлган санитария, маркировка ва солиқ назорати яширин бозорда ишламайди. Натижада истеъмолчилар, айниқса ўсмирлар, таркиби номаълум маҳсулотлар билан тўқнаш келиш хавфи ортади.
Қонундаги парадокс: носвой бозорда қолмоқда
Таҳлилчилар эътибор қаратаётган яна бир муҳим жиҳат — қонундаги айрим истиснолар.
Амалдаги нормаларга кўра, электрон сигареталар ва никотин паоучлари тақиқланган бўлса-да, носвой ишлаб чиқариш ва муомаласи учун тўлиқ тақиқ қўлланилмаган.
Турли баҳолашларга кўра, Ўзбекистонда миллионлаб одамлар носвой истеъмол қилади. Илмий тадқиқотларда бу маҳсулот таркибида зарарли кимёвий моддалар аниқлангани қайд этилган.
Шундай шароитда бозорнинг бир сегменти қатъий тақиқланиб, бошқаси амалда мавжуд бўлиб қолаётгани сиёсатнинг самарадорлиги ҳақида саволларни кучайтиради.
Ким ютди?
Тақиқ сиёсати натижаларини баҳолаш осон эмас.
Давлат учун:
— солиқ тушумлари камайиши мумкин;
— ноқонуний айланма устидан назорат кучаяди, лекин тўлиқ йўқолмайди.
Истеъмолчилар учун:
— сифат кафолати пасаяди;
— соғлиқ учун хавф ортиши эҳтимоли пайдо бўлади.
Бозор нуқтаи назаридан эса, асосий фойда кўрувчи яширин савдо тармоқлари бўлиши мумкин.
Халқаро тажриба: тақиқ эмас, тартибга солиш
Баъзи давлатлар никотинли маҳсулотлар бўйича бошқа йўлни танлаган.
Масалан, Швеция ва Буюк Британияда:
— ёш бўйича қатъий чекловлар;
— лицензияланган савдо;
— никотин миқдорини назорат қилиш;
— маҳсулот маркировкаси ва солиқ тизими жорий этилган.
Ушбу модел тарафдорлари назорат остидаги бозор яширин савдога қараганда соғлиқни ҳимоя қилишда самаралироқ бўлиши мумкинлигини таъкидлайди.
Хулоса: тақиқ муаммони йўқотдими ёки унинг шаклини ўзгартирдими?
Ўзбекистонда никотин паоучлари ва электрон сигареталарга қўйилган тақиқ соғлиқни сақлаш мақсадидан келиб чиққан. Бу мақсад жамият учун муҳим ва долзарб.
Бироқ божхона статистикаси ва яширин савдо аломатлари бир саволни очиқ қолдирмоқда:
истеъмол камаяптими ёки бозор назоратсиз ҳудудга кўчиб ўтдими?
Экспертлар фикрича, узоқ муддатли натижани баҳолаш учун:
— истеъмол даражаси бўйича мустақил мониторинг;
— соғлиқ кўрсаткичлари таҳлили;
— тартибга солиш ва профилактика чораларини мувозанатли қўллаш зарур.
Агар асосий мақсад ҳақиқатан ҳам ёшларни ҳимоя қилиш бўлса, муҳокама фақат тақиқ атрофида эмас, балки бозорни оқилона бошқариш усуллари атрофида ҳам давом этиши эҳтимолдан холи эмас. Anhor.uz аввал ҳам бу борада қатор таҳлилларни тақдим этган.